کد خبر : 137429
تاریخ درج خبر : 1396/06/12
تغییر اندازه نوشته

به بهانه سالروز درگذشت پدر علم حقوق؛

روایت دانشجویان از استاد ناصر کاتوزیان/ استادی که مریدپروری نکرد

دانشجویان ناصر کاتوزیان در سالروز درگذشت استاد، از خاطرات خود از کلاس‌های درس او گفته‌اند. ناصر کاتوزیان حقوق‌دان، استاد دانشگاه و یکی از نویسندگان پیش‌نویس قانون اساسی بود که ١١ شهریور ٩٣ درگذشت. عبدالصمد خرمشاهی، نعمت احمدی و صالح نیکبخت از جمله حقوق‌دانان و وکلایی هستند که روزگاری سر درس ناصر کاتوزیان نشسته‌اند.

 به گزارش عطنا به نقل از شرق، یازدهم شهریور مصادف با سالگرد فوت استاد روانشاد دکتر امیرناصر کاتوزیان است. کسی که در علم حقوق ایران معاصر قله رفیع و بی‌بدیل علم و اخلاق یا به تعبیر دیگر فضل و فضیلت را فتح کرد. او از سویی به‌عنوان دانشمندی برجسته و پرکار و نظریه‌پردازی موفق و تحقیق‌گری تحلیل‌گر و ازسوی دیگر به‌عنوان شخصیتی متعهد و اخلاق‌مدار و آزاده‌ای آرمانگر و آرمان‌نگر و آرمان‌گرا که اخلاق و آزادگی را جوهره و خمیره حق و عدالت می‌دانست، گواهان و شواهدی بر مدعای صاحب این قلم است، البته که بر بزرگی و والایی شخصیت و افکار و آثار این حقوق‌دان محبوب می‌توان نمونه‌ها و دلایل دیگری اقامه کرد که در این مجال نگارنده قصد دارد به برخی از دستاوردها و ارمغان‌های علمی و اخلاقی آن فقید بپردازد:

علم حقوق به خاطر آنکه علمی تجربی است و همچنین به‌دلیل آنکه در تدوین و تکمیلش متأثر از احکام و آرا و رویه‌های قضائی و عرف و نظرات گوناگون است و به‌خاطر تأثیرات عمیقی که از فقه اسلامی بر روند تکمیل و تکوین و تدوین آن مترتب است؛ معرکه آرا و اختلاف‌نظرهای متعدد و متنوع است. علم حقوق با دیدگاه‌های فقهی و فلسفی، نظریات حقوقی سایر کشورها، دامنه اندیشه‌ها و افکار گاه متفاوت و گاه متناقض و گاه متعارض و متضاد و با مسائلی دیگر روبه‌روست.

با وجود تمامی این موارد هیچ‌گاه همین عوامل باعث نشد تا کاتوزیان برای بیان نظریه‌ها و استنباط‌های خویش و در نتیجه برای ترویج و تحکیم هرچه بهتر و هرچه بیشتر پژوهش‌هایش صفی (طویل) از طرفداران و شاگردان و پیروان خود تشکیل دهد. از این نظر هم باب حزب و جناح و مکتبی برای خود باز نکرد و باز برای گرمی بازار خود به‌اصطلاح به شیوه مراد و مریدگری به‌هیچ‌وجه متوسل نشد.

از جهت دیگر کاتوزیان برای سایر علمای علم حقوق که در فضای علمی و دانشگاهی آنان را به‌عنوان «مشهور» حقوق می‌نامند و می‌دانند و به زعم بنده نگارنده، هر یک از ایشان مراجع حقوق معاصر ایران هستند (شادروانان دکتر سیدحسن امامی و دکتر مهدی شهیدی و از استادان حاضر که چراغ عمرشان پرفروغ‌تر باد…دکتر جعفر جعفری‌لنگرودی و دکترسیدحسین صفایی) به طور پیوسته و همیشه در تمام تألیفات و ارجاعات خود ادب و احترام و اخلاق و حرمت‌گزاری تمام را نسبت به نام‌بردگان به شایستگی ادا کرد و حق قلم را ایفا و حق حقوق را پاس داشت و بنا به قول یکی از شاگردان آن مرحوم که در دانشگاه، استاد نویسنده این سطور بوده است؛ حقوق را در تمامی شئون زندگی حتی در کوچک‌ترین و ساده‌ترین و بلکه پیش پا افتاده‌ترین موضوعات و مسائل آن را رعایت و خود را مقید دانستند تا ذره‌ای از این حصار و حریم حق عدول نکنند و باوجود اختلاف‌نظرهای علمی بسیار، قطره‌ای کینه‌ورزی و بی‌اخلاقی و ناجوانمردانگی در دریای معرفت و منش و ادب و اخلاق و فروتنی و دانش علمی ایشان راه نیافت.

عبدالصمد خرمشاهی: مرحوم کاتوزیان عاشق حقوق مدنی و کار تدریس بود.

از دیگر تأثیرات اخلاقی این دانشمند حقوق باید به‌تربیت دانشجویان بی‌شمار اشاره کرد که در شرایط گاه ناهمگون و نامساعد با تمام مشکلاتی که ایشان در طول حیات داشتند، هیچ‌گاه این موارد مانعی برای ارتباط و اتصال ایشان با جامعه دانشگاهی نشد و افزون بر این تألیفات و آثار استاد کاتوزیان درعین تنوع و گوناگونی که بیشتر متفاوت از آرای پیشینیان و علمای سلف (در اغلب موارد با استناد و اتکا به دیدگاه‌های پیشینیان) به سبک و شیوه‌ای نوین و امروزین نگارش یافته است، باید اشاره کرد. همچنین باید به ذکر ویژگی قلم و نثر این حقوق‌دان بپردازم که در تألیف، این نویسنده از منطق ذهنی و ذهن منطقی منسجم و ساختارمند برخوردار است.

کتاب یگانه فلسفه حقوق در سه مجلد از تألیفات مهم و مؤثر دکتر کاتوزیان، شاهدی برای اخلاق‌مداری و زیست اخلاقی فاخر و فخیم حقوق‌دان ما در راستای حق و حقیقت و عدل و عدالت است. این اثر که در سراسر حقوق اسلامی ایران همچنان نظیرش به وجود نیامده است و ٣٠ سال از عمر پربرکت کاتوزیان را به خود اختصاص داده است، یکی از همین موارد یادشده است، اما شاید به عقیده بنده شناسنامه تألفیات استاد، کتاب ارجمند و البته ارزشمند قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی است؛ چنان‌که اگر در پیکره نظم و برقراری و ثبات آن در جامعه، قانون مدنی را که استخوان و ستون فقرات قانون در تجلی روابط و تعاملات مردم در جامعه بدانیم، کتاب مذکور را باید عضله‌ها و ماهیچه‌ها و بازوان قدرتمند این اندام به حساب بیاوریم.

دانشجویان ناصر کاتوزیان در سالروز درگذشت استاد، از خاطرات خود از کلاس‌های درس او گفته‌اند. ناصر کاتوزیان حقوق‌دان، استاد دانشگاه و یکی از نویسندگان پیش‌نویس قانون اساسی بود که ١١ شهریور ٩٣ درگذشت. عبدالصمد خرمشاهی، نعمت احمدی و صالح نیکبخت از جمله حقوق‌دانان و وکلایی هستند که روزگاری سر درس ناصر کاتوزیان نشسته‌اند.

به گزارش داتیکان، نعمت احمدی با اشاره به اینکه شاید من میان دانشجویان دکتر کاتوزیان، بیشترین واحد را با ایشان گذرانده باشم، گفته است: علاوه بر مقدمه علم حقوق و فلسفه علم حقوق، من تمامی دروس مدنی‌ را نیز با ایشان سپری کردم. هرچند دکتر کاتوزیان بیان خوبی نداشت، ولی کلاس‌های درس ایشان بسیار جذاب بود. کلاس‌های درس ایشان بسیار آکادمیک و منظم بود. برای کلاس درس ایشان باید همواره با مطالعه وارد کلاس می‌شدیم و اگر این‌چنین بود، می‌توانستیم استفاده دوچندانی از کلاس درس ایشان داشته باشیم، این یکی از ویژگی‌های کلاس‌های دکتر کاتوزیان بود. به نظر من انقلاب فرهنگی و اخراج ایشان از دانشگاه اگرچه اجحاف بسیار بزرگی به ایشان بود، ولی این اخراج دکتر کاتوزیان را دکتر کاتوزیان کرد. اکثر تألیفات ایشان حاصل این دوره خانه‌نشینی بود، در واقع این خانه‌نشینی یک لطف بسیار بزرگ به جامعه حقوقی بود. به نظر من دکتر کاتوزیان مثل آب نرم و مثل آب سخت بود. هیچ‌چیزی سخت‌تر و نرم‌تر از آب نیست. آقای دکتر کاتوزیان در مقابل شرایط مانند آب بود؛ اجحاف به ایشان باعث شد از جنبه سختی آب استفاده کند و دست به تألیفات بسیار گران‌بهایی بزند. به‌طورکلی من تألیفات حوزه حقوق را به قبل و بعد از کاتوزیان تقسیم می‌کنم، زیرا پیش از تألیفات ایشان در حوزه حقوق خصوصی و مدنی به‌جز تألیفات چند نفر از جمله دکتر سیدحسن امامی، تألیفات خاص و پربار دیگری نداشتیم. در این میان دکتر امامی تألیفات ویژه‌ای داشت که آن هم ناشی از حوزه‌رفتن و البته تحصیل ایشان در فرانسه بود. به باور من دکتر امامی در شش جلد کتاب مدنی خود مانند طبری در حوزه تاریخ عمل کرده بود.

نعمت احمدی با اشاره به اینکه در واقع در پیش‌نویس اولیه قانون اساسی، آنچه دکتر کاتوزیان به دنبال آن بود، حاصل نشد، گفته است: «به نظر من اگر متنی که دکتر کاتوزیان در تدوین آن نقش داشت، به تصویب می‌رسید، متفاوت از قانون فعلی بود. در همان دوره شورای انقلاب هم متنی را تهیه کرده بود که فارغ از این متن بود. لازم به ذکر است که پیش‌نویس نخست در ١۶٠ اصل تدوین شد، ولی قانونی که بعد به تصویب رسید و امروز نیز در کشور حکم‌فرماست، ١٧٧ اصل دارد».

عبدالصمد خرمشاهی هم با بیان اینکه هر چیزی عشق می‌خواهد، گفته است: «مرحوم کاتوزیان عاشق حقوق مدنی و کار تدریس بود. به خاطر دارم که ایشان می‌گفتند بدون کتاب حقوق مدنی نمی‌توانند حتی قدمی از قدم بردارند. من همیشه عاشق مسائل جزائی بودم، ازاین‌رو علاقه کمتری به حقوق مدنی داشتم و معمولا کمترین نمراتم را از استاد کاتوزیان می‌گرفتم. به خاطر دارم در یکی از امتحانات نمره کمی گرفتم و رفتم خدمت استاد کاتوزیان و با گلایه گفتم این چه نمره‌ای است که به من داده‌اید؟ به ایشان گفتم من همیشه نمرات خوبی می‌آورم، برای همین از شهریه معاف می‌شوم و با کلی سروصدا گفتم این نمره بسیار پایینی است که به من داده‌اید. مرحوم کاتوزیان هم با صبوری من را به اتاقش فراخواند و برگه امتحان من را آورد. گفتند بیا باهم سؤالات را دوباره بخوانیم، از ساعت ٩ صبح تا نزدیک ظهر سؤالات را یک به یک با من بحث می‌کردند. فقط از افرادی همچون دکتر کاتوزیان برمی‌آید که برای چنین مسئله‌ای آن‌قدر وقت بگذارد و با صبوری پاسخ بدهند».

خرمشاهی افزوده است: «بعضی اوقات بین بچه‌ها صحبت می‌شد که چه زمانی آقای کاتوزیان می‌خندد؛ البته هیچ‌گاه اخمو نبودند، ولی در کلاس درس اصلا اهل شوخی نبودند. دکتر کاتوزیان مرد بسیار صبور و با حوصله‌ای بود و برخلاف بعضی از استادان که معمولا با هیجان تدریس می‌کردند، ایشان بسیار با صبوری و انرژی زیاد سعی می‌کردند مباحث را به دانشجویان آموزش بدهند که این یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز ایشان با دیگر استادان بود».

صالح نیکبخت هم با بیان اینکه اولین درسی که من با مرحوم کاتوزیان داشتم، مقدمه علم حقوق بود، گفته است: «استاد کاتوزیان در آن زمان درس مقدمه علم حقوق را طوری ارائه می‌کردند که در گذشته نمونه آن دیده نشده بود. این درس بسیار سخت و پیچیده تنظیم شده بود و از مباحث فلسفی از جمله نظریات کانت نیز در کلاس درس صحبت به میان می‌آمد. برای ما که درس ادبی نخوانده بودیم و در رشته علوم طبیعی تحصیل کرده بودیم، این درس خیلی سخت بود. من یک ‌بار به دکتر کاتوزیان گفتم درس مقدمه علم حقوق شما سخت است و ایشان بسیار عصبی شدند و گفتند این درس برای کسانی است که می‌خواهند وارد سیستم قضائی ایران شوند و مسئولیت بر عهده بگیرند، ازاین‌رو باید سخت باشد. 

 

به اشتراک بگذارید
AtnaNews Telegram
اخبار مرتبط

برچسب ها
نظرات کاربران

هیچ نظری وجود ندارد